Hadis İlminde Fehrese Literatürü

Fehrese literatürü, ilimle geçen bir ömrün hasılası olarak semâ, kıraat ve icâzet gibi makbul metotlarla rivayet hakkı alınan çok sayıda kitabın, hocalardan müelliflerine varan isnad zinciriyle kaydedildiği bir yazın türüdür. Kitap naklinin yaygınlaşmaya başladığı tasnif devri sonrasında icâzetin makbul bir tahammül yöntemi kabul edilmesi sonucunda elde edilen çok sayıda icâzet derlenerek fehrese türü çalışmalara dönüşmüştür. Bu çalışmada; söz konusu literatürle ilgili terimler, bir fehreseyi kimin, ne zaman ve niçin kaleme aldığı, kaynakları ve çeşitleri incelenmiştir. Tarihî serüveni, hicrî ilk üç asırdaki öncü bazı alt türlerin yanı sıra ayırıcı niteliklerinden hareketle 6-14./12-20. asra ait Doğu ve Batı İslâm dünyasından seçilen örnekler üzerinden beş dönemde ele alınmıştır. Mezkûr literatürün müteahhirîn dönem hadis tarihi ve edebiyatına sağlayabileceği katkılar; kitap, hoca ve isnad gibi ana unsurlar üzerinden tahlil edilmiştir. Bu bağlamda bir eserin farklı coğrafyalara intikal serüveni ve giriş tarihi, meşhur/sahih nüshaları ve tercih sebepleri, bir âlimin rihle haritası, bir fehresenin inşası ve hadisten kelama fıkıhtan zühde kadar İslâmî ilimlerin temel disiplinlerine dair bölgeler arası en çok tahsil edilen eserlere yer verilmiştir. Ayrıca 3-14./9-20. asırlarda telif edilen fehrese türü eserler ise “Ek” kısmına kaydedilmiştir.